Tempo, maat en ritme

  • Vraag jij je ook wel eens af, wat nu het verschil is tussen tempo en maat en tussen maat en ritme?
  • Of juist wat ze met elkaar te maken hebben?
  • En waarom bijna alle muzikanten wel eens in de valkuil trappen van te snel of te langzaam doorspelen of -zingen?

 In dit blog lees je hoe het zit en wat je eraan of ermee kunt doen.

 

 Definities

Tempo: het aantal tellen in een bepaalde tijdsduur (meestal aangegeven per minuut)

Maat: de onderverdeling van de tijdsduur in gelijke delen door op iedere eerste tel een accent te geven. Bij maatsoorten met meer dan drie tellen per maat komt er een tweede, iets lichter

accent bij. We spreken dan van hoofd- en nevenaccent.

Ritme: de opeenvolging van verschillende notenwaarden, die ieder hun eigen toonduur hebben. De notenwaarden verhouden zich onderling als 1 : 2. Een hele noot duurt even lang als twee halve noten, vier kwartnoten, acht achtste noten, zestien zestiende noten, enzovoort.

 Vanuit de definitie wordt het belangrijkste verschil tussen tempo en maat al duidelijk: het tempo kent geen accenten, de maat wel. Tempo is een element van de cadans, de eerste geleding van tijdsduur.

Sommige muziek is geschreven “Senza misura” (zonder maat), bijvoorbeeld het gregoriaans. Maar ook een hedendaags componist als Arvo Pärt en romantici zoals Chopin verlaten geregeld het stramien van de maat. Merk op, hoe je het tempo dan anders ervaart. Luister maar eens naar dit stukje van Arvo Pärt: Für Alina. Doordat de tonen elkaar vrijwel accentloos opvolgen, klinkt de melodie rustig.

Over maat en ritme kun je ook lezen in het blog: “Een, twee, in de maat!” Eenvoudig gezegd is het ritme een verdere onderverdeling van de maat. Een ritme kan samenvallen met de tellen van de maat, dit horen we vaak bij eenvoudige melodieen zoals “Ah, je vous dirai Maman”.

 

Wat heeft tempo met maat te maken?

Door de maatbetoning ervaren we het tempo anders. Een maatbetoning kan het gevoel van versnelling oproepen, terwijl het tempo constant blijft. Het praktijkvoorbeeld hieronder illustreert dit.

 

Wat heeft maat met ritme te maken?

Wanneer de accenten in een maat verschuiven, kan dit juist weer vertragend werken. Een duidelijk voorbeeld hiervan is de hemiool. Wanneer in een driedelige maat twee maten bij elkaar worden getrokken en het ritme zich verbreedt, ervaren we dat als een vertraging. In het blog “Alle goede dingen in drieen” vind je hiervan verschillende voorbeelden.

 

Valkuilen bij versnellen of vertragen

In het algemeen geldt dat we het liefst doorgaan in de ingezette beweging. Onder invloed van hun emoties hebben de meeste zangers en instrumentalisten wel een natuurlijke neiging om op bepaalde plaatsen te versnellen of te vertragen. Zolang dat in de muzikale context past, is daar ook niets mis mee.

Wanneer we samen musiceren kan dit proces problemen geven, aangezien emoties uiteraard een strikt individuele aangelegenheid zijn. Daarnaast kun je erover discussieren of het de uitvoerende past om zich te laten “vervoeren”. Dat gaan we nu niet doen.

 

Een praktijkvoorbeeld

Deze week zijn ongeveer duizend mensen bezig geweest met de Missa Solemnis van Thom Löwenthal, op teksten van Huub Oosterhuis. Zijn poëzie roept veel emotie op en de muziek van Löwenthal ondersteunt deze. In deze compositie zijn de emoties in tekst en muziek in balans.

 In deel 7 vinden we een aantal mooie voorbeelden van versnellen en vertragen op basis van de tekst.

De zeskwartmaat wordt op enkele plaatsen onderverdeeld in drie groepen van twee kwartnoten, terwijl de begeleiding doorgaat in de beweging twee keer drie. Beluister hier hoe dat klinkt.

http://www.youtube.com/watch?v=-T60IhMU9qg#start=5:17;end=8:07;cycles=-1;autoreplay=false;showoptions=false

Waar de onderverdeling twee keer drie een verhalend karakter heeft en ontspannend werkt, dringt het ritme drie keer twee aan, geheel in lijn met de tekst. Het beleven van de tekst helpt je hierbij dus om dit goed uit te voeren.

 Een goede manier om dit te oefenen is de kwartnoten te tikken of te klappen terwijl je de tekst ritmisch spreekt. Hoe actiever je de woorden voordraagt, hoe beter het beklijft. Na het spreken kun je de tekst ook zingen.

 

Deel jouw ervaring!

Laat hieronder jouw ervaring horen. Kennis delen is kennis vermenigvuldigen! Ook kun je natuurlijk vragen stellen.